خواجه نصیر طوسی

29 اسفند 1398
نویسنده:  

خواجه نصيرالدين طوسي (597-672ق) حکيم و متکلم شيعه قرن هفتم هجري است.

خواجه نصير نويسنده کتاب‌ها و رساله‌هاي بسياري در علوم اخلاق، منطق، فلسفه، کلام، رياضيات و نجوم است. اخلاق ناصري، اوصاف الاشراف، اساس الاقتباس، شرح الاشارات، تجريد الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب مشهور زيج ايلخاني و تذکرة في علم الهيئة در علم نجوم، از آثار مهم و مشهور او هستند. او همچنين رصدخانه مراغه و در کنار آن کتابخانه مراغه را با بيش از 400 هزار جلد کتاب بنا نهاد.

نصيرالدين طوسي احياگر فلسفه و مبتکر روش فلسفي در کلام شيعه دانسته شده است. برخي از علماي بزرگ شيعه که شاگرد وي بود‌ه‌اند، عبارت‌اند از علامه حلي، ابن ميثم بحراني و قطب الدين شيرازي.

محمد بن محمد بن حسن، مشهور به خواجه نصيرالدين طوسي در 11 جمادي‌الاول سال 597ق در طوس به دنيا آمد و لقب «طوسي» براي وي،‌ به زادگاه او اشاره دارد. او در کودکي قرآن کريم، صرف، نحو و آداب را فرا گرفت. سپس با راهنمايي پدرش، مقدمات رياضيات را نزد کمال الدين محمد آموخت. همچنين فقه و حديث را نزد پدر و جدش که خود از فقها و محدثان آن عصر بوده‌اند فراگرفت. استاد ديگر او دايي‌اش نورالدين علي بن محمد شيعي بود که مطابق با نظر برخي از مورخان، منطق و حکمت را به او مي‌آموخت.

طوسي پس از وفات پدرش، از طوس به نيشابور رفت که در آن زمان محل اجتماع علما و دانش‌پژوهان بود. او کتاب اشارات ابوعلي سينا در فلسفه را نزد فريد الدين داماد و کتاب قانون او در طب را در نزد قطب‌الدين مصري فراگرفت و در جلسات درس سراج‌الدين قمري، ابوالسعادات اصفهاني و ديگران شرکت کرد. همچنين با فريدالدين عطار در اين شهر ملاقات کرد. او همچنين نزد کمال الدين بن يونس موصلى نيز شاگردي کرد که در اکثر علوم، مخصوصاً علوم رياضى سرآمد بود. از سالم بن بدران مازنى مصرى که از بزرگان فقهاي اماميه بود هم قسمتى از کتاب الغنية ابن زهره را که در اصول فقه است فراگرفت.

 

حضور در قلعههاي اسماعيليان

خواجه نصيرالدين طوسي، پس از حمله مغولان به ايران و بروز ناآرامي خصوصاً در منطقه خراسان، مدتي در شهرهاي مختلف سرگردان بود تا آنکه به دعوت ناصرالدين، فرمانرواي قلعه‌هاي اسماعيليان در خراسان، به قهستان رفت و در آنجا به درخواست ناصرالدين، کتاب تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق ابوعلي مسکويه رازي را به فارسي ترجمه کرد، مطالبي به آن افزود و آن را به نام ناصر الدين، اخلاق ناصري ناميد. تاريخ تأليف اين کتاب، 630 تا 632ق بوده است. وي همچنين در آنجا کتابي در علم هيئت به‌نام الرسالة المعينية، به نام معين الدين، فرزند ناصرالدين، تأليف کرد. قلعه‌هاي اسماعيليان، تنها نيروي مقاوم در برابر حملات مغولان دانسته شده است. در وضعيتي که شهرهاي خراسان و نيشابور به‌طور کامل به‌دست مغولان افتاده بود، اين قلعه‌ها سال‌هاي طولاني مقاومت کردند و تسليم مغولان نشدند.

علاءالدين محمد،‌ رهبر اسماعيليان، پس از آنکه خبر حضور خواجه نصير طوسي نزد ناصرالدين را دريافت کرد، خواجه نصير را به پيش خود خواند و او به همراه ناصرالدين، به قلعه ميمون دز رفت و رهبر اسماعيليان استقبال ويژه‌اي از او کرد. خواجه نصيرالدين طوسي تا هنگامي که فرزند علاءالدين محمد، رکن الدين در حمله دوم مغول تسليم آن‌ها شد، در قلعه اَلَموت نزد او ماند.

 

تمبر يادبود خواجه نصيرالدين طوسي

برخي از مورخان بر اين باورند که حضور خواجه نصير و اقامت او در قلعه‌هاي اسماعيليان از روي اختيار نبوده، بلکه او را مجبور به اين کار کرده‌اند. با اين حال، آق سرائي در مسامرة الاخبار بر اين باور است که خواجه طوسي نزد اسماعيليان وزارت مطلق داشته و به چنان جايگاهي دست پيدا کرده که به او لقب استاد کائنات داده بوده‌اند. کساني که معتقدند خواجه نصير طوسي مجبور به حضور نزد اسماعيليان شده و در قلعه‌هاي آنان زنداني بوده، به جملات شکوه‌آميز او در پايان شرح اشارات استناد مي‌کنند که از وضعيت روزگار و زندگي خود ناليده است.

 

خواجه و هلاکوخان مغول

خواجه نصير، پس از حمله دوم مغولان به فرماندهي هلاکو و تسليم‌شدن قلعه‌هاي اسماعيليان، به دربار هلاکو راه يافت. خواجه طوسي بدون آنکه قدرت انتخاب داشته باشد، با هلاکو همراه شد و در حالتي که مقاومت در برابر نيروي مهاجم، نه از سوي مردم و نه از سوي حکومت امکان‌پذير نبود، تلاش کرد از ميراث اسلامي که در معرض نابودي بود‌ محافظت کند و به سبب اقدامات او بود که در نهايت پس از مدتي مغولان به اسلام گرويدند. خواجه طوسي در حمله هلاکو به بغداد در سال 655 قمري همراه او بوده است.

 

تاسيس رصدخانه و کتابخانه‌ مراغه

خواجه نصيرالدين طوسي پس از فتح بغداد توسط هلاکو، ساخت يک رصدخانه را به هلاکو پيشنهاد کرد؛ با اين توجيه که او با توجه به دانشي که در نجوم دارد، مي‌تواند با کمک رصد ستارگان، سلطان را از وقايع آينده، مدت عمر و نسل او آگاه سازد. اين پيشنهاد مورد پسند هلاکو قرار گرفت و ساخت آن از سال 657ق آغاز شد. خواجه نصير، رصدخانه مراغه را محلي براي جمع کردن تعداد زيادي از دانشمندان آن زمان قرار داد و بدين گونه آن‌ها را از کشته‌شدن رهايي بخشيد و نيز تلاش زيادي براي جمع‌آوري تعداد زيادي از کتاب‌ها و حفظ آنها کرد.کار ساخت رصدخانه تا پايان عمر خواجه به طول انجاميد و زيج به دست آمده از اين رصدخانه، زيج ايلخاني نام گرفت.

 

خواجه‌ نصير همچنين کتابخانه بزرگي در محل‌ رصدخانه مراغه‌ احداث نمود و به فرمان هلاکو بسياري از کتاب‌هاي نفيس و سودمندي که‌ از بغداد، دمشق، موصل و خراسان‌ غارت‌ شده‌ بود، به‌ آن انتقال يافت. خود خواجه نيز مأموراني به‌ اطراف‌ بلاد مي‌فرستاد که‌ هرجا کتاب‌هاي علمي بيابند خريداري کنند و براي او بفرستند و خود هر کجا به‌ کتاب‌ مفيد و نفيسي برمي‌خورد و در مسافرت‌ها به‌ نظرش‌ مي‌رسيد، را مي‌خريد.به‌ عقيده‌ برخي از مورخان‌، حدود 400 هزار کتاب‌ در کتابخانه‌ مراغه‌ گرد آمده‌ بود. در کتابخانه رصدخانه مراغه، انواع کتاب از زبان‌هاي چيني، مغولي، سنسکريت، آشوري و عربي به زبان فارسي ترجمه شد و در دسترس طالبان علم و دانشمندان رصدخانه قرار گرفت. اين رصد خانه در حقيقت مرکز علمي‌اي بود که در آن، علوم مختلفِ زمان، مثل رياضيات، نجوم و علوم طبيعي، تحقيق و تدريس مي‌شد.

نظر بدهید 50  بازدیدها
برچسب ها
زهرا خوش لهجه

نظر شما

ماهنامه فرهنگی ، هنری ، اجتماعی ذهن آویز با تلاش جمعی از فرهیختگان و صاحبنظران جامعه در صدد است تا با رویکرد سلامت محور به مسائل جامعه بپردازد. این ماهنامه ، 28 ام هر ماه به صورت تمام الکترونیک از طریق وبگاه www.zehnavizonline.ir با مجوز رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر می شود.خوشحالیم قدمی هرچند کوچک برای سلامت جامعه بر می داریم.

ذهن آویز

 

ما از کوکی ها برای بهبود وب سایت استفاده می کنیم. برای مشاهده اطلاعات بیشتر مراجعه کنید به سیاست کوکی ها. من در سایت از کوکی ها استفاده می کنم. قبول کردن